به نام خداوند بخشنده مهربان

«هرکس نفسی را نجات بخشد گویی همۀ نفس‌ها را نجات بخشیده»

 

 

جزوه آموزشی

 

((وسوسه ؟))

 

 

 

تهیه و تنظیم: کارگروه علمی

جمعیت مسافران رهایی1396

باور ما توانستن بود و توانستیم

 

 

 

وسوسه چیست و چگونه می‌توانیم آنرا کنترل کنیم؟

وسوسه؛ یک نشخوار فکری است که می‌تواند با ایجاد احساس هوس منجر به ایجاد انگیزه‌ای قوی برای حرکت به‌سوی کسب لذت‌هایی باشد که شخص ممکن است تجربه قبلی آن لذت را داشته باشد

درک و تجربه لذت‌های مختلف در زندگی انسان باعث می‌شود در حافظه ذخیره شده و همیشه تمایل به کسب دوباره لذت‌های تجربه‌شده و یا لذت‌های مشابه با آنرا دارد و در این میان‌مغز انسان همیشه لذت بالاتر را انتخاب کرده و در راه رسیدن به آن دچار وسوسه می‌شود

لذت‌های غریزی واکتسابی

لذت‌های غریزی: این لذت‌ها از بدو تولد در بدن انسان و حیوانات وجود دارد و هر غریزه خاص در یک‌زمان مشخص به واسط ترشح هورمون خاصی فعال می‌شود و موجودات را به سمت انجام کار مشخصی هدایت می‌کند

برخلاف گروهی که می‌گویند وسوسه یک فکر ثابت و سمج است که از درون آدم را هدایت می‌کند، برای رسیدن به لذتی که قبلاً امتحان و درک شده است.

با قسمت اول آن موافقیم اما با قسمت دوم نه؟

باید گفت آدم در بهشت هیچ‌گاه طعم میوه ممنوعه را قبلاً امتحان نکرده بود اما وسوسه شد که لذت خوردن آنرا درک کند؟

یک جوان در سن بلوغ تحت تأثیر هورمون‌های ترشح‌شده در بدن و آنچه تا آن زمان درباره لذت جنسی به او آموزش داده و یا اطلاعاتی که به‌مرور از کودکی کسب کرده است شروع به وسوسه شدن برای رسیدن به یک لذت جنسی و مقاربت با جنس مخالف می‌کند.

جوانان تا قبل از سن بلوغ هیچ‌گاه قادر به درک لذت جنسی به‌طور کامل و تجربه آن نیستند اما بعد از بلوغ همیشه وسوسه آنرا دارند

در اینجا هورمون‌های بدن زن و مرد هستند که باعث تکامل قسمت‌هایی از بدن می‌شوند که برای درک این لذت جنسی لازم است و زمانی که بدن انسان با بلوغ جنسی و ترشح هورمون‌های جنسی ابزار کسب لذت جنسی را فعال می‌کند شخص بر اساس این هورمون‌ها تحریک و وسوسه می‌شود

لذت‌های اکتسابی: لذت‌های اکتسابی می‌تواند براثر آموزش ایجاد شود و یا مغر انسان بر اساس آنچه دیده و یا تجارب قبلی درباره لذت‌های مشابه تمایل به کسب آن لذت داشته باشد و باعث ایجاد انگیزه در انسان برای رسیدن به آن لذت شود

بسیاری از لذت‌های اکتسابی را والدین به کودکان می‌آموزند زمانی که مادر یک کودک 4-5 ساله را به پارک می‌برد و او را سوار سرسره یا چرخ فلک می‌کند با لبخند و به‌آرامی با او بازی می‌کند مغز کودک شروع به ذخیره این اطلاعات می‌کند و آنرا به‌صورت یک لذت اکتسابی در مغزش ذخیره می‌کند به این دلیل وقتی همین کودک جوانی بالغ می‌شود وقتی به پارک می‌رود تمایل به استفاده از وسایلی عجیب‌وغریب دارد که در ابتدا به نظر ما بسیار خطرناک هستند اما برای او لذت‌بخش است

لذت مطالعه و تفکر و نقش آن در زندگی انسان

مهم‌ترین لذت در زندگی انسان تفکر است این مسئله از لحاظ علمی ثابت‌شده که اشخاص متفکر به دلیل ترشح بیشتر دوپامین در ناحیه‌ای( به نام فرونتال) که کورتکس مغز دچار نوعی سرخوشی خاص می‌شوند که لذت آن بیشتر از هر نوع لذت‌های دیگری در زندگی انسان‌ها است

درواقع افراد اندیشمند به‌مرور توانسته‌اند مسیر ترشح هورمونی به نام دوپامین (هورمون لذت) را که در ابتدا فقط در قسمت میانی مغز و به‌واسطه غرایز ترشح می‌شد را به قسمت دیگری از مغز ( فرونتال) که مسئول تفکر است منتقل کنند و این اساس کنترل وسوسه و تفکر عقلایی است کاری که ما در گروه درمانی در اکثر مصرف کنندگان به مواد مخدر انجام می‌دهیم و لذت استفاده از مواد را با لذت تغییر تفکر و محبت جابجا می‌کنیمامام علی (ع): بالاترین عبادت تفکر و تعقل است.

به گروه‌های زیر توجه کنید:

گروه(الف) که از ابتدا آموزش درستی از لذت تفکر نداشته‌ و با مصرف مواد مخدر و ترشح هورمون دوپامین در قسمت میانی مغز دچار افزایش لذت‌های غریزی می‌شوند و با توجه به مقدار کمی دوپامین که در قسمت لوب فرونتال و مرکز تفکر ترشح می‌شود این تصور را پیدا می‌کنند که دارای تفکر عقلایی‌تر و بهتری هم هستند.

گروه(ب) کسانی که لذت تفکر را دارند و در این ضمن برای کسب تجربه لذت دیگری دچار وسوسه استفاده از مواد مخدر می‌شوند این گروه کم هستند و در صورت اعتیاد به‌راحتی درمان می‌شوند

آموزش برای رسیدن به لذت تفکر

اگر ما به کودکان خود تا قبل از سن بلوغ بتوانیم آموزش‌های درست زندگی را بدهیم و آنها را وادار به تفکر کردن کنیم به‌مرور سیستم هورمونی در مغز که مسئول ایجاد لذت تفکر است در قسمت لوب پیشانی مغز کامل‌تر می‌شود

قبل از بلوغ در انسان غریزه جنسی وجود ندارد و به دلیل فقدان هورمون‌های جنسی مغز به‌راحتی لذت تفکر را کسب می‌کند

آموزش درست کودکان و ایجاد لذت مطالعه تا قبل از سن بلوغ با تکامل مغز در قسمت‌های خاص می‌تواند ابزار لازم را در اختیار مغز برای ایجاد لذت تفکر را فراهم می‌کند

 این مسئله آموزش‌های خاصی را در خانه و مدرسه می‌طلبد تا قسمت‌های خاصی از مغز که ترشح دوپامین در آن باعث ایجاد لذت تفکر می‌شود تکمیل‌تر شود تا با این تغییرات کودک قادر به درک صحیح و عقلایی تر شود که ما در زمان بلوغ با استفاده از آن می‌توانیم جلوی بسیاری از خطرات زندگی را و گرایش به اعتیاد را بگیرم تا فرزندانمان آینده بهتری داشته باشند

حضور درکارگاههای آموزشی جمعیت مسافران رهایی با راهنمایی راهنما می‌تواند بهترین روش برای فرد و خانواده او بوده و زمینه‌ساز تکامل لذت تفکر است.

راهکارهای کنترل وسوسه

تحریک‌کننده‌ها

شروع‌کننده‌ها عبارت‌اند از محل‌های مصرف، اشخاص مصرف‌کننده، اشیاء و لوازم مصرف، موقعیت‌ها و یا شرایط درونی یا بیرونی هستند که میل و وسوسه را در شما زنده می‌کنند.

‌مثلاً اگر شما عصر روزهای جمعه با پسرعمویتان در زیرزمین منزل عمو مواد استفاده می‌کردید، منزل عمو، عصر جمعه، ملاقات پسرعمو یا حتی ورود زیرزمین برای شما می‌تواند یک تحریک‌کننده باشد.

در مغز شما هنگام مصرف مواد، بین مواد و تحریک‌کننده‌ها ارتباطی نزدیک شکل می‌گیرد. درنتیجه تحریک‌کننده‌ها می‌توانند باعث فکر به مواد و وسوسه در شما شده و شما را به‌سوی مصرف بکشند.

فراموش نکنید که حتی اگر شما واقعاً تصمیم به ترک گرفته و در مسیر درمان هستید کماکان در معرض تحریک‌کننده‌ها و وسوسه خواهید بود. برخی بر این تصور هستند که چون در گروه بوده و تصمیم جدی برای درمان گرفته‌اند، دیگر نباید وسوسه شوند و به مواد فکر کنند. این جمله صحیح نیست و تحریک‌کننده‌ها اصولاً فکر مواد را در ذهن شما شعله‌ور می‌سازند

تحریک‌کننده‌های بیرونی

برخی از تحریک‌کننده‌های مصرف مواد، شرایط یا موقعیت‌ها یا مکان‌های خاصی بوده است.

آن‌هایی را که برای شما شروع‌کننده هستند مشخص کنید

تنهایی (در خانه، اتومبیل و حین رانندگی، خانۀ دوستان و آشنایان)

وقتی‌که پول به دستتان می‌رسد

تلفن همراه؛ شماره تماس دوستان و افرادی که با مواد و مصرف ارتباط دارند

هنگام عبور از محلی خاص

مهمانی و پارتی، پارک، خانۀ مجردی

هنگام غروب و تاریکی، مسافرت، روزهای تعطیل

محل کار، مراسم شادی و عروسی، رابطه جنسی

مراسم غم و سوگواری

گوش دادن به موسیقی غمگین یا خاص(تجدیدکننده خاطرات)

 بیکاری، شکست مالی و مرگ ناگهانی عزیزان

تحریک‌کننده‌های درونی

برخی احساسات و هیجانات و حالات درونی نیز به‌عنوان شروع‌کننده عمل کرده و مغز شما را به یاد مواد و مصرف آن می‌اندازد.

برخی افراد وقتی عصبانی هستند به فکر مواد می‌افتند.

برخی هنگامی‌که احساس تحقیر و سرزنش می‌کنند به‌شدت وسوسه می‌شوند.

عده‌ای نیز هنگام غمگینی و افسردگی به یاد مواد می‌افتند.

مثال‌های زیر را بخوانید و در مقابل حالات و احساساتی که شما را به فکر مصرف مواد انداخته و وسوسه می‌کند را علامت بزنید

عصبانیت وخشم، افسردگی و اضطراب                    حسادت، شرم و گناه، کسل شدن و سررفتن حوصله

ترس                                                                 شک، بدبینی و سوءظن به اطرافیان، نگرانی، هیجان‌زدگی

تحریک جنسی                                                   حس تحقیر شدن و حس طرد شدن

بی‌اعتمادی، درماندگی، بی قراری، بی‌خوابی و کم خوابی و گرسنگی

برای مهار موقت وسوسه برخی روش‌های آنی وجود دارد مانند:

حمام آب گرم و سرد       تمرکز و تنفس آهسته       تلفن زدن به راهنما           پرداختن به کاری که حواستان را پرت کند  گوش دادن به موسیقی آرام بخش خارج شدن از منزل و حضور در جمع دوستان رها شده، حضور در کارگاه آموزشی،     يک لیوان آب‌خنک را آهسته بنوشید. آب را به‌صورت جرعه‌های کوچک مصرف کنید، آب را مدتی دردهان خود نگه‌دارید و سپس قورت دهید.

مرور ذهنی و یادآوری

به خودتان یادآور شوید که چرا می‌خواستید ترک کنید. دلایل خود برای قطع مواد را مرور کنید و بنویسید.

وقتی موقعیت پرخطر رخ می‌دهد، کارهایی که می‌خواهید انجام دهید تا میل به مصرف خود را کنترل کنید را به‌طور ذهنی مرور کنید.

مزایا و فواید ترک خود را یادآوری کنید

چند راهکار برای مقابله با وسوسه:

1-عوامل ایجاد وسوسه در خود را بشناسید

2-از شرایط و موقعیت‌هایی که شما را وسوسه می‌کنند دوری‌کنید

3- وسایل مصرف مواد خود را دور بریزید و از دسترس خارج کنید،

4- با دوستان یا افرادی که شما را به مصرف تشویق می‌کنند قطع رابطه کنید

5- در صورت امکان محل کار یا شغل خود را تغییر دهید

6- احساسات خود را شناسایی کنید و به‌موقع ابراز احساس کرده و با صداقت کامل از راهنما کمک بگیرید

7- برای زندگی خود برنامه‌ریزی کنید و سعی کنید اوقات خود را با فعالیت‌های بهتر پرکرده و وقت خود را به بطالت نگذرانید و در جلسات و کارگاههای آموزشی شرکت کنید.

8- در صورت جواب درست و موفق به وسوسه؛ به خود جایزه بدهید و کاری کنید که واقعاً خوشحالتان کند

به بیان دیگر وسوسه؛ ميل به تجربه اثر يا اثرات قبلي مصرف مواد مخدر وسوسه نام دارد.

وسوسه یا میل به مصرف با فشار زياد همراه بوده و به تفكر شخص مصرف‌کننده نفوذ کرده و بر روی خلق و خوی او اثر مي‌گذارد و باعث ايجاد فشار در جهت تغيير رفتار شخص می‌شود که در ادامه می‌توان گفت وسوسه آن‌قدر شديد می‌شود كه:

1-اختلال در تمركز به وجود می‌آورد

2-با عملكرد اجتماعی، شغلی و … شخص تداخل می‌کند

3-باعث می‌شود فرد سریع و شدید‌ احساس ناراحتي و بی‌قراری كند.

4-عدم توجه و مدیریت آن باعث تخریب و مصرف مواد می‌شود

هنگام بروز وسوسه علائم ترک و خماری بروز می‌کند و فرد از درون و بيرون به هم می‌ریزد شدیداً شرایط روانی فرد(رهجو) را تحت تأثیر قرار داده و او را به‌طرف مصرف می‌کشاند.

اجزاي رواني وسوسه شامل انتظار و حدس وقوع است که در بروز آن نقش بسزایی دارد.

 وسوسه قبل از شروع مصرف شدت می‌گیرد و بر تصمیم فرد تأثیر می‌گذارد محرک‌ها هم باعث افزايش اضطراب و تنش وهم باعث افزايش وسوسه‌ها می‌شوند. در وسوسه يك فرآيند شرطي شدن و تغييرات فيزيولوژيك برانگیختگی هم ديده می‌شود که این نیز به‌نوبه خود باعث بیشتر شدن اضطراب و بی‌قراری در فرد می‌گردد و سطح تحمل و مقابله بیمار را کاهش می‌دهد و گاه به پرخاشگری و آسیب به خود (خودزنی) می‌انجامد.

وسوسه، بسته به فرد و موقعيت کاملاً “‌ متفاوت ظاهر می‌شود در ضمن به تجربیات فرد بسیار مرتبط است و اغلب در شرایط خاصی پیش می‌آید. شروع وسوسه اغلب همراه با شروع‌کننده‌هاست. این شروع‌کننده‌ها می‌تواند درونی شامل احساسات، افکار، خاطرات، هیجان‌ها و … باشد یا بیرونی و شامل محل‌ها، اشخاص، اشیاء، موقعیتها و … که میل و وسوسه را در بیمار زنده می‌کنند. این شروع‌کننده‌ها در بعضی مواقع ظاهراً به‌طور ناخودآگاه به سراغ بیمار می‌آید به شکلی که خود بیمار از حضور آنها آگاه نیست و سیر شکل‌گیری و تقویت آن را نمی‌فهمد. در صورتی که اعمال و رفتار قبل از آن باعث این امر شده.

ازنظر فیزیولوژی در مغز بیمار هنگام مصرف مواد، بین مواد و شروع‌کننده‌ها ارتباطی نزدیک شکل می­گیرد. درنتیجه شروع‌کننده­ها می‌توانند باعث تداعی لذت مواد، اثرات خوشایند آن و درنهایت  وسوسه در بیمار  شده و او  را به‌سوی مصرف بکشاند.

بنابراین باید به فرد کمک کرد موقعیت‌های پرخطر را بشناسد افکار و احساسات خود را آگاهانه تحلیل نماید این موقعیت‌ها برای همه یکسان نیست. راهکارهای مقابله‌ای برای هر یک از آنها را یاد بگیرد و سبک زندگی خود را به سمت زندگی همراه با فعالیت‌های سالم و لذت‌بخش و عاری از مواد تغییر دهد.

شخص مصرف‌کننده‌ای که اقدام به ترک می‌کند، پس از مدتی، نمی‌داند چرا این‌همه از درون آشفته، رنجور و حساس است؟

شخص مصرف‌کننده‌ای را در نظر بگیرید که بنا به هر دلیل بازداشت‌شده و در زندان، مجبور به ترک مواد مخدر می‌گردد، ازآنجاکه برخلاف میل باطنی خویش و به‌اجبار از مصرف فاصله گرفته است و نیز عدم شناخت خود و بیماری اعتیاد، در زندان، هرروز که می‌گذرد، میل به مصرف قویی‌تر می‌شود تا آنجا که دیگر در افکار خویش چیزی جز مواد و خاطرات گذشته را نخواهد دید تنها به زمانی می‌اندیشد که آزادشده و بتواند دوباره مصرف کند. پس از مدت‌ها آزاد می‌شود، ازلحاظ جسمی، مشکلی با مواد مخدر ندارد، اما به‌محض آزادی، حتی قبل از دیدن خانواده، اولین کارش مواد و مصرف هست.

اشخاصی که به قمار، الکل، اینترنت، سکس، پرخوری و غیره نیز وابستگی دارند نیز از این قاعده مستثنی نیستند شخص قمارباز، به‌محض آنکه چند روزی به کازینو نمی‌رود، مدام همین نوع وسوسه فکری را دارند، تنها ایامی را بیاد می‌آورد که برده است و با همین اندیشه است که مجدداً به کازینو می‌رود. در یک جمع‌بندی شاید بتوان تنها تفاوت بین اشخاصی که به مواد مخدر، الکل وابستگی دارند با دیگر اشخاص وابسته، این باشد که مصرف‌کنندگان، وابستگی جسمی نیز به نوع مصرفشان خواهند داشت، اما ازلحاظ روحی، روانی و احساسی، مشابه است.

معتادان (از فکر مواد، وسوسه مصرف) و هجوم وسوسه شاکی بوده و اکثراً آن را آزاردهنده و ناتوان‌کننده می‌دانند.

وسوسه گاهی به‌واسطه شروع‌کننده‌های معین ایجاد می‌شود. گاهی نیز ظاهراً بی‌هیچ دلیل خاصی بروز می‌کند.

آیا در هفتۀ گذشته وسوسه شده‌اید؟ کی، کجا و چگونه؟

هنگام بروز وسوسه بعضی افراد عصبانی، ناامید یا شرم‌زده می‌شوند.

آنها فکر می‌کنند که درمان ممکن نیست یا به دلیل بروز وسوسه خود را سرزنش می‌کنند و از خود، اطرافیان و راهنما خجالت می‌کشند. در برخی نیز حس وسوسه بااحساس عصبانیت، سرخوردگی و افسردگی همراه می‌شود.

هنگام بروز وسوسه شما چه حالات روحی را تجربه می‌کنید؟

مثلاً اینکه وسوسه تنها با مصرف مواد برطرف خواهد شد یا برای کاهش آن حتماً باید قرص مصرف کرد.

برخی تصور می‌کنند وسوسه باگذشت زمان بدتر خواهد شد یا نهایتاً آنها را از پای درخواهد آورد.

شما هم حتماً در اطرافیان و دوستان مصرف‌کننده خود با این افکار برخورد داشته‌اید. درصورتی‌که وسوسه با مصرف مواد و دارو برطرف نمی‌شود و برای کاهش آن راهکار مناسب لازم است.

وسوسه انسان را از پای در‌نمی‌آورد و باگذشت زمان، مدیریت و تربیت نفس و تغییر تفکر (وسوسه)کاهش می‌یابد. (در پایان توصیه میشود جزوه تربیت نفس را مطالعه نمایید تا راهکار مقابله با وسوسه را بهتر متوجه شوید)

هرچند مقاومت در برابر وسوسه سخت است اما عاقبت آن شیرین است و خداوند هم در قرآن فرموده:

فَاصبِر صَبراً جَمیلا                       وَاِنَّ مَعَ العُسرِ یُسرا  (صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند براثر صبر نوبت ظفر آید)